
Sau khi hợp đồng được giao kết và đáp ứng các điều kiện có hiệu lực, vấn đề tiếp theo được đặt ra là các bên thực hiện hợp đồng như thế nào. Thực hiện hợp đồng, về bản chất, chính là thực hiện các nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Vì vậy, các quy định về thực hiện nghĩa vụ trong Bộ luật Dân sự cũng được áp dụng đối với việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.
Trước đây, Bộ luật Dân sự năm 2005 có một điều luật riêng quy định về nguyên tắc thực hiện hợp đồng. Nhưng Bộ luật Dân sự năm 2015 không còn quy định riêng như vậy vì các nguyên tắc cơ bản đã được ghi nhận tại Điều 3 và được áp dụng chung cho các quan hệ dân sự, trong đó có việc thực hiện hợp đồng.
Bên cạnh các nguyên tắc cơ bản và các quy định chung về thực hiện nghĩa vụ, Bộ luật Dân sự năm 2015 còn quy định một số trường hợp thực hiện hợp đồng cụ thể, như thực hiện hợp đồng đơn vụ và thực hiện hợp đồng song vụ. Đặc biệt, Bộ luật Dân sự năm 2015 bổ sung một chế định mới tại Điều 420 về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản.
Theo khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự năm 2015, hoàn cảnh được coi là thay đổi cơ bản khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau đây:
Thứ nhất, sự thay đổi hoàn cảnh phải do nguyên nhân khách quan và xảy ra sau khi giao kết hợp đồng.
Thứ hai, tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không thể lường trước được sự thay đổi của hoàn cảnh.
Thứ ba, hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu các bên biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc vẫn được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác.
Thứ tư, việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không thay đổi nội dung hợp đồng sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên.
Thứ năm, bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng nhưng không thể ngăn chặn hoặc giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích của mình.
Chúng ta cùng tìm hiểu rõ hơn thông qua vụ việc sau:
Một doanh nghiệp ký hợp đồng với doanh nghiệp khác để xây dựng một tòa nhà. Giá trị hợp đồng khoảng 50 tỷ đồng. Khi xác định giá hợp đồng, các bên tính toán trên cơ sở chi phí nhân công và mức lương tối thiểu tại thời điểm giao kết. Sau khi hợp đồng được ký và thực hiện được một thời gian, Chính phủ ban hành nghị định mới làm tăng mức lương tối thiểu. Doanh nghiệp thi công vẫn phải sử dụng nhân công để xây dựng công trình, nhưng số tiền phải trả cho người lao động tăng lên do doanh nghiệp phải tuân thủ quy định mới về mức lương tối thiểu.
Từ vụ việc trên, chúng ta thấy rằng: Việc Nhà nước ban hành quy định mới về mức lương tối thiểu là một sự kiện khách quan. Tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không lường trước được sự thay đổi này. Mức lương tối thiểu tăng lên đáng kể nên sự thay đổi này có tính chất lớn. Nếu biết trước, bên thi công sẽ không giao kết hợp đồng hoặc sẽ giao kết với những điều kiện khác như giá thi công sẽ cao hơn.
Nếu hợp đồng tiếp tục được thực hiện mà không sửa đổi, doanh nghiệp thi công vẫn phải xây dựng tòa nhà nhưng phải bỏ ra chi phí lớn hơn để trả tiền cho nhân công. Việc này ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của doanh nghiệp thi công. Doanh nghiệp thi công cũng không thể lựa chọn không áp dụng mức lương tối thiểu mới vì phải chấp hành quy định của Nhà nước.
Vậy, khi xảy ra hoàn cảnh thay đổi cơ bản, các bên cần ứng xử như thế nào?
Khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản, cơ chế xử lý đầu tiên là để các bên tự thương lượng, đàm phán để giải quyết với nhau.
Theo khoản 2 Điều 420, bên có lợi ích bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý. Khái niệm “đàm phán” trong trường hợp này có thể được hiểu theo nghĩa rộng. Một mặt, các bên có thể đàm phán để sửa đổi hợp đồng. Mặt khác, các bên cũng có thể đàm phán để chấm dứt hợp đồng.
Trường hợp các bên không thể tự đàm phán và giải quyết được với nhau, một bên có thể yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài can thiệp. Việc yêu cầu cơ quan tài phán giải quyết không cần phải có sự đồng ý của bên còn lại.
Khi can thiệp, Tòa án hoặc Trọng tài có hai khả năng xử lý: hoặc Sửa đổi hợp đồng hoặc Chấm dứt hợp đồng. Giữa hai khả năng này, có lẽ nên ưu tiên hướng xử lý là sửa đổi hợp đồng. Bởi, Điều 420 không được đặt trong phần quy định về chấm dứt hợp đồng mà được đặt trong phần thực hiện hợp đồng. Mặt khác, Hợp đồng được sinh ra để thực hiện chứ không phải để chấm dứt hoặc hủy bỏ. Muốn hợp đồng tiếp tục được thực hiện trong hoàn cảnh mới thì cần sửa đổi nội dung hợp đồng cho phù hợp và cân bằng lợi ích các bên.
Một vấn đề quan trọng khác là trong thời gian các bên đang thương lượng hoặc Tòa án, Trọng tài đang giải quyết vụ việc, hợp đồng có phải tiếp tục được thực hiện hay không?
Trong thời gian các bên thương lượng, thực tế đã có trường hợp một bên không tiếp tục thực hiện hợp đồng với tâm lý cho rằng, khi Tòa án hoặc Trọng tài đang xem xét vụ việc thì các bên được hoãn thực hiện hợp đồng. Cách hiểu này không phù hợp với triết lý của Điều 420.
Chừng nào hợp đồng chưa được sửa đổi hoặc chưa bị chấm dứt thì hợp đồng vẫn tồn tại và các bên vẫn phải thực hiện. Như vậy, nếu các bên muốn dừng việc thực hiện hợp đồng trong thời gian đàm phán hoặc giải quyết tranh chấp thì phải có thỏa thuận và thống nhất với nhau. Khi chưa có thỏa thuận đó, hợp đồng vẫn phải được tiếp tục thực hiện. Doanh nghiệp đặc biệt lưu ý điểm này để tránh tự đưa mình vào thế vi phạm hợp đồng và phải đối diện với nguy cơ bị phạt và bồi thường hợp đồng đáng kể.
Luật sư Đặng Ý Lan
Kết nối với Reski Law qua nhóm Zalo
Tham gia nhóm Zalo